Odc. 6 Twarz na tarczy chaosu - Bogowie których nie ma.
Dlaczego boimy się chaosu? Zrozum, skąd bierze się potrzeba wiary w sens i jak zaakceptować obojętność losu. Odkryj wolność bez złudzeń.
Patrzę na ciemność za oknem i widzę tę samą pustkę, w którą człowiek spogląda od zarania swojego istnienia. Noc nie ma intencji. Wiatr nie niesie wiadomości, a deszcz uderzający o szybę nie spływa po to, by cokolwiek zmyć ani ukarać. Jest po prostu fizyką, ślepym ruchem cząsteczek w świecie, który nie wie o naszym istnieniu. A jednak pierwszą rzeczą, jaką robimy, gdy cienie stają się zbyt długie, jest zastanawianie się, dlaczego boimy się chaosu i nadawanie nieznanemu konkretnego imienia.
Człowiek nie potrafi żyć w świecie, który na niego nie patrzy. Przenikliwy chłód obojętnego wszechświata jest jedynym ciężarem, którego nasz umysł nie potrafi udźwignąć bez stwarzania fikcji. Religia i metafizyka nie narodziły się z zachwytu nad pięknością stworzenia; narodziły się z przerażenia, że w tym potężnym spektaklu jesteśmy tylko przypadkowym, niezauważalnym pyłem. Bogowie byli pierwszym sposobem, by nadanie nieznanemu twarzy przyniosło chociaż cień ulgi.
Potrzeba nadania intencji cierpieniu
Szybko przekształciliśmy nieznane w kogoś, z kim można pertraktować. Gdy błyskawica rozcinała niebo, bezpieczniej było wierzyć, że to gniew ojca, a nie bezimienne wyładowanie elektryczne. Gniew bowiem zakłada relację. Jeśli bóstwo jest wściekłe, oznacza to, że nas widzi. Oznacza to, że nasze postępowanie ma znaczenie, a nieszczęście jest konsekwencją błędu, nie ślepego przypadku. Zrobiliśmy rzecz niezwykłą: przelaliśmy własną pychę w naczynie strachu. Wolimy cierpieć z powodu kary niż pogodzić się z faktem, że nasze cierpienie jest całkowicie bezcelowe i nikogo poza nami nie obchodzi.
To mechanizm, który przetrwał wieki, zmieniając jedynie szaty. Wycofaliśmy z nieba starców z piorunami, ale zachowaliśmy samą potrzebę. Kiedy patrzę na współczesne próby porządkowania świata, widzę ten sam prymitywny odruch obronny, ubrany w bardziej wyrafinowany język. Tworzymy nowe ołtarze: karmę, kosmiczną sprawiedliwość, przeczucie, że „wszystko dzieje się z jakiegoś powodu”. To nic innego jak ten sam lęk przed nieuporządkowanym światem. Projektujemy intencję tam, gdzie istnieje jedynie sekwencja przyczyn i skutków.
Ludzki umysł traktuje przypadek jako zagrożenie dla własnej podmiotowości, dlatego szukamy wzorców w zdarzeniach losowych. Pytanie o to, dlaczego boimy się chaosu, sprowadza się do faktu, że bezład odbiera nam iluzję kontroli nad własnym losem. Tworzymy narracje o przeznaczeniu lub karze, ponieważ znoszenie poczucia winy jest psychologicznie łatwiejsze niż akceptacja całkowitej obojętności otaczającego nas świata.
Kościół na skraju rozpadającego się klifu
Przypomina mi się stary wiejski kościółek na skraju klifu, który widziałem wiele lat temu podczas pory sztormów. Kamienny budynek wzniesiono w miejscu, gdzie ocean systematycznie zabierał brzeg, piędź po piędzi. Co niedzielę ludzie zbierali się tam, składając dłonie w modlitwie o ocalenie świątyni i swoich domów. Obserwowałem ich twarze: żarliwe, skupione, pełne nadziei, że ich głosy przebiją się przez ryk fal.
Tymczasem kilka metrów niżej słona woda drążyła fundamenty z tą samą, spokojną bezwzględnością, z jaką drążyła je od tysięcy lat. Piana morska nie miała w sobie nienawiści do tych ludzi, tak jak skała nie miała w sobie miłości do ich wiary. Natura po prostu wypełniała swoje prawa, ślepa na ludzkie łzy i łaski. A jednak ci ludzie wychodzili z murów z poczuciem, że wykonali pracę, że nawiązali kontakt z siłą, która trzyma w ręku ich los. To nie była kwestia dogmatu – to była rozpaczliwa odmowa przyjęcia do wiadomości faktu, że ocean ma ich za nic.
To uziemiające starcie z klifem ukazuje całą strukturę naszej iluzji. Zrobiliśmy z nieznanego teatr, w którym gramy główną rolę, podczas gdy w rzeczywistości scenografia w ogóle nie zauważyła naszego wejścia. Wymyśliliśmy grzech i odkupienie, by opowiedzieć sobie bajkę o własnej ważności. Łatwiej jest nie spać w nocy z powodu poczucia winy, niż nie spać z powodu świadomości, że wszechświat rozszerza się w milczeniu, zupełnie nieświadomy naszych moralnych dylematów.
Wolność po odrzuceniu iluzji kontroli
Gdy odejmie się od jakiejkolwiek struktury pojęciowej architekturę, rytuały i poezję, zostaje tylko ten jeden, nagi mechanizm: odmowa akceptacji chaosu. Nadając nieznanemu postać – czy to mściwego boga, czy łaskawego ojca, czy prawa przyciągania – tworzymy złudzenie wpływu. Wydaje nam się, że jeśli znamy zasady gry, możemy wygrać lub chociaż wynegocjować lepsze warunki. Składamy ofiary ze swojego czasu, ze swoich pragnień, a czasem z własnego rozumu, byle tylko nie spojrzeć w oczy prawdzie, że nikt tam nie stoi i nikt nie słucha.
I tak żyjemy w świecie, który sami zasiedliliśmy własnymi cieniami. Otaczamy się mapami, które sami narysowaliśmy, i dziwimy się, gdy rzeczywistość nie chce się w nich zmieścić. Prawdziwa dojrzałość nie polega na znalezieniu lepszego Boga ani na zastąpieniu go nową, świecką ideologią, która obiecuje sens. Prawdziwa dojrzałość zaczyna się w momencie, gdy potrafimy stanąć na brzegu tego samego klifu, usłyszeć ryk oceanu i nie szukać w nim żadnego głosu.
Gdy przestajemy żądać od nieba odpowiedzi i porzucamy pytanie, dlaczego boimy się chaosu, ujawnia się surowy, nieupiększony stan rzeczy. Nie ma podłoża, które by nas chroniło, ani sufitu, który by nas przytłaczał. Jest tylko przestrzeń. I być może jedynym zadaniem, jakie przed nami stoi, nie jest oswojenie tej ciemności, ale nauka patrzenia w nią bez mrużenia oczu i bez potrzeby stawiania w niej ołtarza.