Odc. 10 Dlaczego potrzebujemy diabła – zło bez twarzy.

Dlaczego zło bez twarzy jest trudniejsze do zniesienia? Esej o diabłu jako personifikacji chaosu i o tym, co tracimy, gdy przestajemy mu nadawać oblicze.

Share
Odc. 10 Dlaczego potrzebujemy diabła – zło bez twarzy.
Gdy twarz diabła to często nasze własne odbicie w lustrze....

Zło z twarzą jest znośniejsze. Można je nazwać, wskazać, nienawidzić. Zło bez twarzy zostawia tylko fakt: coś się stało, nikt nie stoi za tym z pełną intencją, a świat nie tłumaczy się. Dlatego od wieków tworzymy diabła. Nie jako ozdobę teologii, lecz jako narzędzie psychiczne. Diabeł jako personifikacja chaosu pozwala utrzymać poczucie, że zło ma źródło, a źródło da się przynajmniej opisać.

Widzę to nieustannie. Gdy wydarza się katastrofa, choroba, zdrada albo nagły upadek, pierwszy ruch umysłu idzie w stronę sprawcy. Ktoś musiał to sprawić. Jeśli nie człowiek, to siła większa od człowieka. Demon, diabeł, fatum z imieniem. Bez tego nazwania zostaje tylko obojętność zdarzeń i własna bezradność wobec nich. Zło bez twarzy jest trudniejsze do zniesienia właśnie dlatego, że nie daje punktu oporu.

Co daje nam twarz zła

Personifikacja diabła nie bierze się z naiwności. Bierze się z potrzeby orientacji. Chaos negatywny – ten, który niszczy, rani, odbiera – jest trudny do zniesienia, gdy pozostaje anonimowy. Anonimowość oznacza brak kierunku. Nie ma kogo nienawidzić, nie ma czego unikać, nie ma rytuału, który by to zamknął. Twarz porządkuje.

W średniowieczu diabeł miał rogi, ogon, konkretny zapach siarki. Można było go wypędzić, przekląć, namalować. W czasach nowożytnych ta sama funkcja przeszła na ludzi. Tyran, zdrajca, obcy, herezja – wszystko, co pozwalało powiedzieć: oto źródło. Historyczne przykłady są proste. Gdy plaga zabijała tysiące, szukano czarownic. Gdy wojna niszczyła kraj, wskazywano zdrajców. Gdy gospodarka upadała, znajdowano winnych. Diabeł nie musiał być duchem. Wystarczyło, że miał ciało i imię. Ludzie funkcjonowali wtedy lepiej nie dlatego, że świat stawał się lepszy, lecz dlatego, że zło przestawało być bezkształtne.

To samo dzieje się dziś, tylko w innych kostiumach. Algorytm, system, elity, „oni”. Mechanizm jest identyczny. Zło dostaje twarz, a wraz z nią – iluzję kontroli. Można walczyć, można się dystansować, można przynajmniej wiedzieć, przeciw komu się stoi. Bez tej twarzy zostaje tylko fakt, że wiele zła powstaje z przypadku, z ludzkiej głupoty, z obojętności materii. I że my sami często jesteśmy jego sprawcami, nie ofiarami.

Kiedy diabeł przestaje być duchem

Warto przyjrzeć się postaciom, które w historii pełniły rolę diabła niemal dosłownie. Nie dlatego, że były nadprzyrodzone, lecz dlatego, że ludzie potrzebowali ich jako uosobienia. Kaligula, Neron, późniejszy Iwan Groźny – nie dlatego, że byli jedyni w okrucieństwie, lecz dlatego, że ich imiona stały się skrótem dla chaosu, którego nikt nie chciał brać na siebie. W nowszych czasach to samo dotyczyło postaci, które stały się symbolem absolutnego zła. Nie analizuję ich czynów. Analizuję funkcję, jaką pełniły w zbiorowej wyobraźni. Dawały twarz temu, co bez twarzy było nie do zniesienia.

Gdy zło ma twarz, można je odseparować od siebie. Można powiedzieć: to nie my, to on. To nie nasza natura, to jego demoniczna istota. Ta operacja przynosi ulgę. Koszt jest jednak wysoki. Im bardziej potrzebujemy zewnętrznego diabła, tym mniej jesteśmy gotowi zobaczyć, ile zła powstaje z zwykłych ludzkich decyzji, z zaniedbania, z chęci łatwego wyjaśnienia. Diabeł jako personifikacja chaosu chroni nas przed uznaniem, że chaos często nie ma autora. Albo że autorami jesteśmy my.

Widzę to w małych skalach. Po diagnozie człowiek szuka winy w jedzeniu, w stresie, w genach, w pechu. Po zdradzie – w charakterze partnera, w jego „naturze”. Po utracie pracy – w systemie, w szefie, w czasach. Rzadko zatrzymuje się na fakcie, że część zdarzeń nie ma moralnego sprawcy. Są skutkiem zbiegu okoliczności, ograniczeń, przypadkowych zbiegów. Ta perspektywa nie pociesza. Dlatego rzadko jest wybierana.

Co zostaje, gdy twarz znika

Dlaczego potrzebujemy diabła? Bo bez niego zło staje się częścią tła, a nie wydarzeniem z autorem. I to jest trudniejsze. Nie dlatego, że diabeł istnieje. Dlatego, że jego nieobecność zmusza do innego rodzaju spojrzenia. Spojrzenia, w którym nie ma kogo oskarżyć, a jednocześnie nie ma kogo wybielić. Zostaje tylko to, co się wydarzyło, i pytanie, co z tym zrobić dalej – bez narracji o walce dobra ze złem.

Akceptacja zła bez twarzy nie oznacza bierności. Oznacza rezygnację z iluzji, że każde cierpienie ma sprawcę, którego można nazwać i pokonać. Oznacza też rezygnację z wygodnego podziału na nas i nich. Gdy diabeł znika, znika też łatwe alibi. Zostaje odpowiedzialność za własne reakcje i świadomość, że wiele z tego, co nazywamy złem, jest po prostu skutkiem działania świata, który nie jest skonstruowany pod nasze poczucie sprawiedliwości.

W praktyce wygląda to skromnie. Zamiast szukać twarzy, pytać o mechanizm. Zamiast nienawidzić personifikacji, przyjrzeć się własnej potrzebie jej stworzenia. To nie jest heroiczna postawa. To postawa, która po prostu mniej kłamie.

Zło bez twarzy nie staje się przez to mniej realne. Staje się tylko bardziej uczciwe. I właśnie dlatego jest trudniejsze. Diabeł był zawsze wygodniejszy. Dawał narrację, dawał wroga, dawał poczucie, że chaos da się przynajmniej opisać. Gdy tę wygodę odrzucamy, zostajemy z czymś surowszym: z faktami, które nie proszą o imię, i z sobą, który musi z nimi żyć bez gotowej opowieści o tym, kto jest winien.