Dlaczego sprzątanie jest trudniejsze, niż myślisz.
Dlaczego nawet podczas sprzątania uciekamy myślami w przyszłość? Adam, Lilith i Ewa rozmawiają o uwadze, czasie i życiu na Lanzarote.
Woda spływa po wewnętrznej stronie kubka, a ja zastanawiam się, czy zdążę dzisiaj skończyć tekst, odpisać na wiadomości i zrobić zakupy przed zamknięciem sklepu. Odstawiam kubek na suszarkę, sięgam po następny i przypominam sobie, że powinienem jeszcze sprawdzić coś na stronie internetowej. Na kuchennym blacie leży kilka okruszków, na białym parapecie osiadł cienki nalot pyłu, a przez otwarte okno wpada powietrze znad oceanu. Jestem w kuchni, ale właściwie już mnie tutaj nie ma.
– Adam, ty nawet nie potrafisz umyć kubka – odzywa się Lilith.
Nie podnoszę głowy. Znam ten ton. Lilith ma szczególny talent do pojawiania się dokładnie wtedy, kiedy zaczynam traktować własne życie zbyt poważnie.
– Umyłem.
– Nie pytam, czy umyłeś. Pytam, czy podczas mycia byłeś przy tym kubku, czy może właśnie przeprowadzałeś w głowie zebranie zarządu własnego życia.
Ewa, która jak zwykle pojawia się z nieco bardziej praktycznym podejściem, nie jest przekonana do jej diagnozy.
– Może po prostu powinien wcześniej zaplanować dzień. Gdyby wiedział, co ma zrobić, nie musiałby o tym wszystkim myśleć podczas sprzątania.
– Oczywiście – odpowiada Lilith. – Najlepiej niech przygotuje harmonogram mycia każdego talerza. Z podziałem na kwadranse.
– A ty, jak zwykle, mylisz brak organizacji z wolnością.
Patrzę na obie. Zastanawiam się, czy istnieje możliwość posprzątania kuchni bez konieczności wysłuchiwania dwóch filozoficznych stanowisk dotyczących mojego sposobu życia.
Prawdopodobnie nie.
Problem z jedną rzeczą
Zawsze wydawało mi się, że myślenie o przyszłości podczas wykonywania codziennych czynności jest czymś naturalnym. Człowiek ma przecież wiele obowiązków. Musi pamiętać o rachunkach, spotkaniach, pracy, zakupach, planach i rzeczach, które jeszcze nie zostały zrobione. Nie żyjemy w próżni, w której jedynym zadaniem jest obserwowanie własnego oddechu.
Ewa uważa, że to właśnie odpowiedzialność.
– Gdyby ludzie zajmowali się wyłącznie tym, co robią w danej sekundzie, nikt nie planowałby przyszłości. Nie budowaliby domów, nie zakładali firm, nie oszczędzali pieniędzy. Wszystko wymaga przewidywania.
– Nikt nie mówi o porzuceniu myślenia – odpowiada Lilith. – Chodzi o to, że Adam podczas zmywania naczyń próbuje rozwiązać problemy, których jeszcze nie musi rozwiązywać.
– A może właśnie wtedy o nich pamięta?
– Pamięta? Czyli co? Czy jeżeli przez następne dziesięć minut będzie myślał o niezapłaconym rachunku, rachunek sam się zapłaci?
Ewa milknie na chwilę.
Przyznaję Lilith trochę racji, chociaż nie chcę jej tego mówić. Jest różnica pomiędzy zaplanowaniem czegoś a nieustannym przeżywaniem tego w wyobraźni. Mogę zapisać, że jutro muszę wykonać telefon. Mogę ustalić godzinę, przygotować potrzebne informacje i zająć się tym, kiedy nadejdzie odpowiedni moment. Nie muszę jednak odtwarzać tej rozmowy dwadzieścia razy, stojąc przy zlewie.
Co właściwie zyskuję, robiąc to?
Nie wykonuję telefonu szybciej. Nie jestem lepiej przygotowany. Nie rozwiązuję problemu. Jedynie dokładam do czynności, którą już wykonuję, kolejną czynność, której fizycznie nie mogę wykonać.
A jednak robię to niemal automatycznie.
Może nie chodzi o to, że mam za dużo rzeczy do zrobienia. Może chodzi o to, że nie potrafię pozwolić sobie na wykonywanie jednej z nich bez poczucia, że powinienem jednocześnie zajmować się pozostałymi.
Przyszłość jest bardzo wygodnym miejscem
Jest coś interesującego w sposobie, w jaki nasz umysł traktuje przyszłość. Potrafi być niezwykle zajęty rzeczami, które jeszcze się nie wydarzyły. Rozmawia z ludźmi, z którymi jeszcze nie rozmawialiśmy. Rozwiązuje problemy, które mogą nigdy nie powstać. Przygotowuje nas na sytuacje, których przebiegu nie jesteśmy w stanie przewidzieć.
I robi to wszystko bez naszej wyraźnej zgody.
Pamiętam podobne sytuacje z Polski. Wychodziłem na spacer, ale myślałem już o powrocie. Jadłem obiad, planując wieczór. Kiedy miałem wolne popołudnie, zastanawiałem się, czy nie powinienem wykorzystać go bardziej produktywnie. Czasami nawet odpoczynek stawał się zadaniem, które należało wykonać odpowiednio dobrze.
Nie wiem, kiedy zacząłem tak funkcjonować. Być może stopniowo. Być może wcale nie zauważyłem momentu, w którym planowanie przestało być narzędziem, a zaczęło przypominać stały stan umysłu.
– Wiesz, co mnie w tobie najbardziej bawi? – pyta Lilith.
– Obawiam się, że zaraz się dowiem.
– Chcesz mieć kontrolę nad przyszłością, ale nie potrafisz zapanować nad własną uwagą przez pięć minut.
Ewa patrzy na nią z dezaprobatą.
– To zbyt uproszczone. Planowanie daje człowiekowi poczucie bezpieczeństwa. Nie każdy musi traktować każdą chwilę jak spontaniczną przygodę.
– Nie mówię o spontaniczności. Mówię o obecności. Adam może mieć doskonale zaplanowany jutrzejszy dzień i jednocześnie nie spędzać go dzisiaj w swojej głowie.
To zdanie zostaje ze mną dłużej, niż powinno.
Przyszłość jest wygodna również dlatego, że można ją bez końca poprawiać. W wyobraźni wszystko można jeszcze zmienić. Można przeprowadzić trudną rozmowę na dziesięć sposobów, przygotować się na każdą możliwą reakcję i stworzyć kilka alternatywnych wersji własnego życia.
Tylko że wyobrażanie sobie działania nie jest działaniem.
A mycie kubka jest.
Ewa ma rację. Niestety.
Nie chciałbym jednak oddać całej dyskusji Lilith. Jej podejście jest atrakcyjne, szczególnie kiedy człowiek ma dość własnych obowiązków, ale nie wszystko można rozwiązać stwierdzeniem, że należy przestać się przejmować.
Ewa przypomina mi o czymś ważnym.
– Załóżmy, że jutro masz ważne spotkanie. Nie przygotujesz się do niego, bo postanowisz skupić się wyłącznie na dzisiejszym sprzątaniu. Czy to rozsądne?
– Nie.
– Czyli potrzebujesz myśleć o przyszłości.
– Oczywiście.
– Więc problemem nie jest samo myślenie, tylko brak odpowiedniego momentu na konkretne rzeczy.
Lilith przewraca oczami.
– Nie wierzę, że właśnie powiedziałaś coś sensownego.
– Przyzwyczajaj się.
Ewa trafia w sedno. Być może nie chodzi o to, żeby odrzucić myślenie o przyszłości, ale żeby przestać mieszać porządki. Jest czas na planowanie, czas na podejmowanie decyzji i czas na wykonywanie tego, co już zostało postanowione.
Jeśli podczas sprzątania przypominam sobie o ważnej sprawie, mogę ją zapisać. Mogę poświęcić jej uwagę później. Nie muszę jednak natychmiast otwierać w głowie całego katalogu związanych z nią problemów.
Nie mam wpływu na to, co wydarzy się jutro. Mam natomiast wpływ na to, czy teraz umyję ten kubek, czy będę przez kolejne dziesięć minut myślał o tym, że jutro powinienem umyć samochód.
To nie jest wielkie filozoficzne odkrycie. Raczej dość niewygodne przypomnienie, że czasami sami komplikujemy rzeczy, które wcale nie są skomplikowane.
– Czyli Ewa ma rację? – pyta Lilith.
– W pewnym sensie.
– To brzmi jak początek końca naszej znajomości.
Dlaczego tak bardzo boimy się nudy?
Jest jeszcze jedna kwestia, która zaczyna mnie interesować bardziej niż samo planowanie.
Dlaczego tak trudno jest nam wykonywać zwyczajne czynności bez dodatkowych bodźców?
Sprzątanie, gotowanie, składanie ubrań, mycie naczyń. Wiele z tych zajęć nie wymaga szczególnej kreatywności ani intelektualnego wysiłku. Można je wykonać niemal automatycznie. A jednak często potrzebujemy, żeby coś nam w tym towarzyszyło.
Podcast. Muzyka. Film puszczony w tle. Telefon, który sprawdzamy przy każdej możliwej okazji.
Nie twierdzę, że słuchanie muzyki podczas sprzątania jest czymś złym. Sam to lubię. Zastanawia mnie raczej potrzeba, która czasami za tym stoi. Czy naprawdę lubimy muzykę, czy może nie potrafimy znieść ciszy, w której nie dzieje się nic poza tym, co właśnie robimy?
– Ja nie mam nic przeciwko muzyce – mówi Lilith. – Mam za to coś przeciwko ludziom, którzy nie potrafią spędzić pięciu minut sam na sam ze sobą.
– Nie każdy potrzebuje takiego doświadczenia – odpowiada Ewa.
– Może. Ale zauważ, jak często próbujemy wypełnić każdą lukę. Czekamy na autobus, wyciągamy telefon. Jemy śniadanie, czytamy wiadomości. Idziemy na spacer, słuchamy czegoś. Nawet kiedy niczego nie musimy robić, natychmiast znajdujemy sobie zajęcie.
Patrzę na telefon leżący obok zlewu.
Nie mam zamiaru go podnosić.
Zaczynam rozumieć, że nuda niekoniecznie jest problemem, który trzeba natychmiast rozwiązać. Czasami jest po prostu przestrzenią, w której możemy zauważyć rzeczy, na które normalnie nie zwracamy uwagi.
Kiedy nie próbuję wypełnić każdej minuty, zaczynam słyszeć więcej. Wodę uderzającą o metalowy zlew. Wiatr poruszający roletą. Odległy samochód na ulicy. Dostrzegam drobne ślady na drewnianym blacie i rysę na kubku, którego używam od kilku lat.
Nie odkrywam w tym żadnej duchowej tajemnicy. Po prostu wcześniej tego nie zauważałem.
Być może ciekawość życia nie polega wyłącznie na poszukiwaniu nowych doświadczeń. Czasami polega również na zdolności zauważenia tego, co znajduje się przed nami od dawna.
Jedno zadanie nie musi być całym życiem
Przechodzę do salonu z odkurzaczem. Na podłodze leży kilka drobinek piasku, który przyniosłem na butach. Lanzarote ma tę właściwość, że nawet jeśli człowiek bardzo się stara utrzymać porządek, wyspa regularnie przypomina mu o swojej obecności.
Przez otwarte drzwi widać fragment tarasu. Na czarnych kamieniach osiadł pył. Wiatr porusza roślinami w donicach.
Włączam odkurzacz.
Przez pierwsze minuty znowu myślę o wszystkim, co mam zrobić. O tekście, który powinienem napisać. O zakupach. O kilku sprawach, które czekają na rozwiązanie.
Potem zauważam, że przesuwam odkurzacz po tym samym miejscu po raz trzeci.
– Adam? – odzywa się Ewa.
– Słucham.
– Chyba nie musisz odkurzać jednego fragmentu podłogi przez całe popołudnie.
– Wiem.
– To może spróbuj skupić się na tym, co robisz.
Lilith śmieje się cicho.
– Nie wierzę. Ewa właśnie odkryła przyjemność życia.
– Nie odkryłam przyjemności życia. Chciałabym tylko, żebyśmy mieli czysty salon.
Zatrzymuję odkurzacz.
Jest w tym coś zabawnego. Przez całe życie próbuję znaleźć sposób, żeby wszystko zrobić szybciej, sprawniej i bardziej efektywnie. A kiedy wreszcie mam chwilę na wykonanie jednej prostej czynności, moja uwaga ucieka do kolejnych zadań.
Może dlatego tak często czujemy się zmęczeni, zanim jeszcze zaczniemy działać. Nie tylko wykonujemy obowiązki. Nosimy je wszystkie jednocześnie, nawet wtedy, kiedy nie ma takiej potrzeby.
Wyobrażamy sobie cały tydzień, zamiast zająć się poniedziałkiem. Cały miesiąc, zamiast dzisiejszym popołudniem. Całe życie, zamiast kilkoma minutami, które właśnie mamy do dyspozycji.
Nie oznacza to, że powinniśmy przestać planować. Raczej że nie musimy zabierać ze sobą całej przyszłości do każdej wykonywanej czynności.
Jest przecież różnica między człowiekiem, który wie, co ma zrobić jutro, a człowiekiem, który już dzisiaj psychicznie przeżywa całe jutrzejsze życie.
Lilith nie odpuszcza
Kiedy kończę sprzątanie, siadam przy stole. Odkurzacz stoi w kącie, kubki schną na suszarce, a kuchnia wygląda całkiem przyzwoicie. Nie jest idealnie. Na parapecie nadal widać trochę pyłu, ale nie zamierzam rozpoczynać kolejnej operacji porządkowej.
– I co? – pyta Lilith. – Udało się być obecnym?
– Przez chwilę.
– Gratuluję. Jutro może spróbujemy przez dwie.
Ewa poprawia coś na stole.
– Nie chodzi o bicie rekordów. Chodzi o to, żeby wykonywać rzeczy w odpowiednim czasie.
– A ty zawsze musisz wszystko odpowiednio?
– Ktoś musi.
– Właśnie dlatego jesteś taka męcząca.
Uśmiecham się. Właściwie obie mają rację, chociaż każda w inny sposób.
Zastanawiam się, czy podobny mechanizm nie działa w znacznie większych sprawach. W relacjach, pracy, odpoczynku, podróżowaniu. Ile razy jesteśmy z kimś, a myślimy o tym, co powiemy później? Ile razy wyjeżdżamy w piękne miejsce, a zamiast je oglądać, planujemy kolejną podróż? Ile razy czekamy na zakończenie jakiegoś etapu, żeby wreszcie zacząć cieszyć się tym, co miało być jego celem?
Może sprzątanie jest tylko najprostszym przykładem czegoś znacznie większego.
Można całkiem dobrze zorganizować sobie życie, a jednocześnie nie mieć czasu, żeby w nim uczestniczyć.
Ostatni okruszek
Wstaję od stołu i podchodzę do kuchennego blatu. W świetle wpadającym przez okno widzę mały okruszek, który musiałem wcześniej przeoczyć.
Sięgam po ścierkę.
Tym razem nie zastanawiam się, co będę robił wieczorem. Nie próbuję rozwiązywać jutrzejszych problemów ani przypominać sobie wszystkich spraw, które czekają na moją uwagę.
Przesuwam ścierkę po blacie.
Za oknem wiatr przesuwa drobiny pyłu po czarnym podjeździe. Ocean pozostaje tam, gdzie był. Na suszarce schną kubki.
Lilith milczy. Ewa również.
I przez kilka sekund nie muszę niczego więcej.
Potem Lilith odzywa się jeszcze raz:
– Wiesz, Adam, może powinieneś częściej sprzątać.
– Dlaczego?
– Bo przynajmniej wtedy masz szansę przez chwilę nie myśleć o całej reszcie.
Ewa wzdycha.
– Albo mógłby po prostu nauczyć się planować.
Odkładam ścierkę.
Nie wiem, która z nich ma rację. Podejrzewam, że obie będą jeszcze długo próbowały mnie przekonać do swoich stanowisk.
Ale jutro, kiedy będę mył kolejny kubek, chciałbym przynajmniej pamiętać, że nie muszę w tym samym czasie przeżywać całego następnego dnia.
Bo kubek naprawdę nie potrzebuje mojej opinii na temat przyszłości.